Lịch sử đồng Bảng Anh – Hơn 1200 năm biểu tượng sức mạnh tài chính toàn cầu

Bảng Anh (Pound Sterling) – Đồng tiền lâu đời nhất thế giới vẫn đang lưu hành và là minh chứng sống cho sức mạnh tài chính bền vững. Từ những đồng xu bạc thời Anglo-Saxon đến tiền polymer hiện đại – một hành trình hơn 1200 năm với những câu chuyển thú vị ẩn chứa sau đó. Cùng DNSE khám phá ngay Lịch sử đồng Bảng Anh để hiểu vì sao GBP vẫn là biểu tượng uy tín trên thị trường tài chính quốc tế.

1. Lịch sử đồng Bảng Anh – Từ đồng xu bạc Anglo-Saxon đến hệ thống tiền tệ hiện đại

Lịch sử đồng Bảng Anh bắt nguồn từ thế kỷ 8, gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế và thương mại Anh quốc qua nhiều triều đại. Đây là câu chuyện về đồng tiền lâu đời nhất thế giới vẫn đang được sử dụng, phản ánh sức mạnh và sự bền vững của một quốc gia có vị thế kinh tế toàn cầu.

1.2. Từ đồng penny bạc Anglo-Saxon đến kỷ nguyên vàng (thế kỷ 8 – 1931)

• Thế kỷ 8: Thời Anglo-Saxon, thương mại dùng đồng bạc sceat nặng khoảng 20 grain (1,3 g). Đến khoảng năm 790, Vua Offa giới thiệu đồng penny bạc nặng 22,5 grain (1,5 g). Theo chuẩn này, 240 penny tạo thành một Tower pound bạc tổng cộng 5.400 grain (349,9 g).
• 1066 – 1485: Sau Norman Conquest, hoàng gia kiểm soát việc đúc tiền; mở rộng mệnh giá với groat, half-penny, farthing và đồng vàng đầu tiên (florin, noble). Năm 1489 xuất hiện đồng sovereign vàng (£1).
• 1485 – 1714: Thời Tudor – Stuart có nhiều cải cách lớn, gồm “Great Recoinage” (1560) của Elizabeth I và sự ra đời của đồng guinea (1663). Năm 1694, Bank of England được thành lập và bắt đầu phát hành tiền giấy đổi được vàng.
• 1717 – 1931: Isaac Newton vô tình đặt nền móng cho gold standard. Từ 1821, Anh chính thức áp dụng chuẩn vàng, giúp Sterling trở thành đồng tiền quyền lực nhất thế giới. Sau Thế chiến, cú sốc kinh tế và Đại khủng hoảng khiến Anh rời gold standard năm 1931, chấm dứt thời hoàng kim.

Tài liệu tham khảo:

1. Bảng Anh
2. Đồng Tiền Bảng Anh Có Từ Khi Nào? Khám Phá Lịch Sử Hình Thành Đồng Tiền Quốc Gia Anh
3. Bank of England: the gold standard
4. Guinea (coin)

1.3. Bảng Anh hiện đại: Thập phân hóa, khủng hoảng và bước sang kỷ nguyên mới (1931 – nay)

• Thế chiến II – 1970s: Anh mất vị thế dẫn đầu; Sterling bị phá giá nhiều lần và buộc phải vay IMF năm 1976 do khủng hoảng. Năm 1971, Vương quốc Anh cho phép đồng bảng Anh được thả nổi tự do, cho phép các lực lượng thị trường quyết định giá trị của nó.
• 15/2/1971: Ngày thập phân – Decimal Day 1971 – Cải cách quan trọng nhất thời hiện đại, chuyển từ hệ £sd (1 pound = 240 pence) sang hệ thập phân (1 pound = 100 pence).
• 1990 – 2000s: Vương quốc Anh phải rút đồng bảng Anh khỏi Hệ thống Tiền tệ Châu Âu (ERM) vào “Black Wednesday – Thứ 4 đen tối” ngày 16 tháng 9 năm 1992; Bank of England được trao quyền độc lập năm 1997. Khi Euro ra đời, Anh quyết định giữ GBP.
• 2016 – nay: Brexit khiến GBP giảm mạnh nhưng đồng bảng tiếp tục duy trì vai trò là một trong các đồng tiền được giao dịch nhiều nhất thế giới.

Tài liệu tham khảo:

1. 1976 sterling crisis
2. Decimal Day
3. Black Wednesday explained
4. Bank of England
5. GBP: History and Trading the British Pound Sterling

2. Những mốc quan trọng trong lịch sử đồng Bảng Anh

Thời gian	Sự kiện nổi bật	Ý nghĩa kinh tế – chính trị
790	Vua Offa tiêu chuẩn hóa đồng penny bạc đầu tiên	Đặt nền móng cho hệ thống tiền tệ thống nhất tại Anh
1158	Henry II cải cách đồng penny với chất lượng bạc Sterling cao	Tạo uy tín quốc tế cho “sterling silver”, nền tảng cho tên gọi Pound Sterling
1694	Thành lập Ngân hàng Anh (Bank of England)	Ra đời ngân hàng trung ương hiện đại, phát hành tiền giấy chính thức đầu tiên
1717	Isaac Newton định giá vàng, tạo ra gold standard	Đặt nền móng cho hệ thống bản vị vàng ổn định trong 200 năm
1816	Áp dụng Gold Standard qua Coinage Act 1816	Sterling trở thành đồng tiền dự trữ quốc tế chính thời kỳ hoàng kim Đế quốc Anh
1931	Bảng Anh rời bỏ gold standard vĩnh viễn	Chấm dứt vai trò chuẩn vàng; quyền lực tài chính chuyển dần sang USD
1944	Hiệp định Bretton Woods	USD thay Sterling làm đồng tiền dự trữ quốc tế chính
1971	Decimal Day – chuyển sang hệ thập phân	Hiện đại hóa hệ thống tiền tệ, đơn giản hóa giao dịch
1992	“Black Wednesday” – Anh rời ERM	Khủng hoảng tiền tệ lớn, mở đường cho Ngân hàng Anh độc lập chính sách tiền tệ
1997	Ngân hàng Anh được trao quyền độc lập	Tăng cường hiệu quả kiểm soát lạm phát và chính sách tiền tệ
2016	Brexit referendum	Gây biến động mạnh, mở ra kỷ nguyên mới cho GBP ngoài EU
2016-2021	Chuyển đổi toàn bộ sang tiền polymer	Nâng cao bảo mật, độ bền và thân thiện môi trường

Tài liệu tham khảo:

1. Bảng Anh
2. Pound sterling | History & Denominations
3. A short history of the pound
4. GBP: History and Trading

3. Đơn vị tiền tệ Vương quốc Anh: Hiểu rõ GBP, Sterling và Pound

3.1. Đơn vị tiền tệ

 

Đơn vị tiền tệ chính thức của Vương quốc Anh là Pound Sterling (GBP), với Pound (£) là đơn vị cơ bản và mã ISO 4217 quốc tế là GBP (Great Britain Pound). Trong đó:

• Pound Sterling: Là tên chính thức đầy đủ của đồng tiền Anh. “Sterling” nhấn mạnh chất lượng cao và uy tín, tương tự như “US Dollar” của Mỹ.
• Pound (£): Là đơn vị cơ bản, xuất phát từ cân nặng bạc (pound of silver). Ký hiệu £ xuất phát từ chữ “L” của “libra” Latin.
• GBP: Là mã ISO 4217 quốc tế dùng cho giao dịch ngoại hối và tài chính quốc tế. “GB” = Great Britain, “P” = Pound.
• Pence (p): Đơn vị nhỏ hơn, 1 pound = 100 pence. Số ít là “penny”, số nhiều là “pence”. Ký hiệu là “p” (ví dụ: 50p).

Trong giao tiếp hàng ngày, người Anh thường dùng từ “Quid” – từ tiếng lóng phổ biến nhất cho pound (ví dụ: “five quid” = £5), nguồn gốc không rõ nhưng có thể từ “quid pro quo” Latin. Các cách gọi khác bao gồm Sterling (ngữ cảnh chính thức), Fiver (£5 note), Tenner (£10 note), và Ton (£100 – tiếng lóng).

Ví dụ:

• Chính thức: “This costs twenty pounds” (Cái này giá 20 pounds)
• Thông dụng: “That’ll be twenty quid, mate” (20 đồng thôi bạn)

3.1. Nguồn gốc tên gọi “Sterling” và “Pound”

Có nhiều giả thuyết xoay quanh tên gọi Sterling: từ “Easterling silver” – bạc chất lượng cao từ vùng Đông Đức được sử dụng trong đúc tiền thời Vua Henry II, hoặc từ tiếng Anglo-Saxon cổ “steorling” có nghĩa là “đồng xu nhỏ có ngôi sao”, hoặc từ “sterling” nghĩa là “chắc chắn, đáng tin cậy” – phản ánh chất lượng ổn định của bạc dùng đúc tiền.
Trong khi đó “Pound” xuất phát từ pound of sterling silver – 1 pound bạc bằng 240 đồng penny theo hệ thống La Mã. Ký hiệu £ lấy từ chữ “L” (libra).

4. Mệnh giá tiền Bảng Anh – Chân dung Hoàng gia và di sản văn hóa

4.1. Tiền giấy (Banknotes) – Series Polymer hiện đại

Từ 2016, Bank of England đã chuyển đổi hoàn toàn sang tiền giấy polymer (nhựa), thay thế tiền giấy cotton truyền thống. Tất cả các tờ tiền đều có chân dung Nữ hoàng Elizabeth II (1952-2022) hoặc Vua Charles III (từ 2024) ở mặt trước, thể hiện tính liên tục của chế độ quân chủ lập hiến.

• £5 (Five Pounds) – Sir Winston Churchill

• • Màu xanh lam, kích thước 125 x 65 mm
  • Phát hành polymer từ 09/2016
  • Mặt trước có chân dung Nữ hoàng Elizabeth II, mặt sau tôn vinh Sir Winston Churchill, hình Big Ben, Houses of Parliament, câu nói “I have nothing to offer but blood, toil, tears and sweat”,…

• £10 (Ten Pounds) – Jane Austen

• • Màu da cam, kích thước 132 x 69 mm
  • Phát hành polymer từ 09/2017
  • Mặt trước có chân dung Elizabeth II, mặt sau vinh danh nhà văn Jane Austen, nhà thờ Winchester Cathedral, câu nói “I declare after all there is no enjoyment like reading!”,…

• £20 (Twenty Pounds) – J.M.W. Turner

• • Màu sắc tím, kích thước 139 x 73 mm
  • Phát hành polymer từ 02/2020
  • Mặt sau tôn vinh J.M.W. Turner (1775-1851) – họa sĩ phong cảnh vĩ đại nhất Anh với tự họa chân dung, tranh “The Fighting Temeraire” (1839) – tác phẩm nổi tiếng nhất, chữ ký và câu nói: “Light is therefore colour”.

• £50 (Fifty Pounds) – Alan Turing

• • Màu sắc đỏ/hồng đỏ, kích thước 146 x 77 mm
  • Phát hành polymer từ 06/2021
  • Mặt sau vinh danh Alan Turing (1912-1954) – Cha đẻ khoa học máy tính với chân dung từ ảnh năm 1951, bảng công thức toán học từ bài báo năm 1936, hệ nhị phân đại diện ngày sinh (23/06/1912) và câu nói: “This is only a foretaste of what is to come, and only the shadow of what is going to be”,…

Tài liệu tham khảo:

1. Plastic banknotes to start in 2016, Bank of England says
2. New £20 note featuring painter Turner revealed as Bank of England’s most secure
3. Pounds and prejudice: Jane Austen graces 10-pound banknote
4. Bank Of England Goes Full Polymer With New £50 Note

4.2. Tiền xu (Coins) – Hệ thống 8 mệnh giá

Hiện tại, tiền xu trong lịch sử Bảng Anh còn lưu hành 8 mệnh giá với điểm chung tất cả đều có chân dung Vua Charles III (từ 2023) hoặc Nữ hoàng Elizabeth II ở mặt trước. 

Hệ thống này được thiết kế thông minh với Royal Shield Design từ năm 2008, nơi mặt sau các đồng xu từ 1p đến £1 tạo thành hình khiên Hoàng gia hoàn chỉnh khi xếp lại, thể hiện sự thống nhất của 4 quốc gia: Anh (3 con sư tử), Scotland (Sư tử đứng và biên giới kép), Wales (Con rồng đỏ) và Bắc Ireland (Ổ đề Ulster).

Các mệnh giá nhỏ:

• 1p (One Penny): Kim loại đồng phủ thép, màu đồng, đường kính 20.3 mm
• 2p (Two Pence): Kim loại đồng phủ thép, màu đồng, đường kính 25.9 mm
• 5p (Five Pence): Nickel-plated steel, màu bạc, đường kính 18 mm
• 10p (Ten Pence): Nickel-plated steel, màu bạc, đường kính 24.5 mm, có nhiều phiên bản đặc biệt với chữ cái A-Z

Các mệnh giá đặc biệt:

• 20p (Twenty Pence): Cupro-nickel, màu bạc, hình đa giác 7 cạnh độc đáo, đường kính 21.4 mm.
• 50p (Fifty Pence): Cupro-nickel, màu bạc, hình đa giác 7 cạnh, đường kính 27.3 mm, có rất nhiều phiên bản kỷ niệm được sưu tầm.

£1 (One Pound): Đồng xu hai màu (bi-metallic) với vàng đồng ngoài và nickel-brass trong, đường kính 23.43 mm, dày 2.8 mm. Thiết kế mới với công nghệ chống giả cao, 12 cạnh, hình ảnh vi mô và họa tiết ẩn. Mặt sau hiển thị Khiên Hoàng gia hoàn chỉnh với 4 phần đại diện cho các quốc gia khác nhau.

£2 (Two Pounds): Đồng xu hai màu với ngoài nickel-brass và trong cupro-nickel, đường kính 28.4 mm. Mặt sau có nhiều thiết kế khác nhau, thường kỷ niệm các sự kiện lịch sử, với dòng chữ khắc đặc biệt trên viền.

Tài liệu tham khảo:

1. Coins of the pound sterling
2. 2008 Elizabeth II ‘Shield of the Royal Arms, Representing the United Kingdom’ £1 Coin
3. Rare and collectable two pound coins, how much is my £2 really worth?

5. Lịch sử tỷ giá của GBP trong 10 năm qua

Lịch sử tỷ giá giao dịch giữa Bảng Anh (GBP) và đồng Việt Nam (VND) trong 10 năm qua, từ 2016 đến 2025 (cập nhật tại thời điểm viết bài ngày 19/11/2025):

Năm	Mở	Đóng	Thấp	Cao	Thay đổi
2016	30619	26095	25061	30815	-14.78%
2017	26095	28582	24861	30400	9.53%
2018	28582	27902	27580	31723	-2,38%
2019	27982	28815	26560	29703	2,97%
2020	28815	28705	27029	30193	-0,38%
2021	28705	29569	27676	31295	3,01%
2022	29569	25625	23396	29995	-13,34%
2023	25614	27551	25172	27636	7,56%
2024	27588	28347	27341	29037	2,75%
2025	28300	—	27531	30979	—

Tài liệu tham khảo: British pound to Vietnamese dong historical chart

6. 04 điều thú vị và bí ẩn xoay quanh lịch sử đồng Bảng Anh

6.1. Black Wednesday – Ngày tồi tệ nhất của Bảng Anh

16 tháng 9 năm 1992 được gọi là “Thứ Tư Đen” (Black Wednesday) – một trong những ngày đen tối nhất trong lịch sử tài chính Anh. 

Vào ngày đó, Anh buộc phải rời khỏi Cơ chế Tỷ giá Châu Âu (ERM) sau khi George Soros và các nhà đầu cơ đã “đánh sập” đồng bảng, kiếm được hơn 1 tỷ USD chỉ trong một ngày. Chính phủ Anh mất khoảng 3.3 tỷ bảng trong một ngày khi cố gắng bảo vệ tỷ giá. Lãi suất được tăng lên 15% rồi lại giảm xuống trong cùng một ngày – một sự hỗn loạn chưa từng có. 

Tài liệu tham khảo: Thứ Tư Đen

6.2. Sự biến mất của tờ £1 trong lịch sử đồng Bảng Anh

Tờ £1 note từng rất phổ biến nhưng đã bị rút khỏi lưu thông ở England & Wales: ngừng phát hành năm 1984 và ngừng là phương tiện thanh toán hợp pháp năm 1988. 

Lý do chính là tiền xu £1 bền hơn rất nhiều – một đồng xu có thể sử dụng được khoảng vài chục năm, trong khi tờ giấy £1 chỉ dùng được 1-2 năm. Chi phí cũng là yếu tố quan trọng khiến Anh quyết định giữ lại đồng xu £1 thay vì tiền giấu.

Tài liệu tham khảo: Bank of England £1 note

6.3. Những nhân vật lịch sử đa dạng trên tiền Anh

Không giống nhiều nước chỉ in hình lãnh đạo chính trị, Anh tôn vinh đa dạng các nhân vật xuất sắc trong nhiều lĩnh vực:

• Các nhà khoa học như Charles Darwin (£10), Isaac Newton (£1), Michael Faraday (£20, 1991-2001) và Alan Turing (£50) đều được vinh danh.
• Các nhà văn và nghệ sĩ cũng được tôn vinh như William Shakespeare (£20), Charles Dickens (£10), Jane Austen (£10) và J.M.W. Turner (£20). 
• Các nhà cải cách xã hội như Florence Nightingale (£10) và Elizabeth Fry (£5) cũng có mặt. 
• Winston Churchill (£5) là chính trị gia duy nhất ngoài Hoàng gia được in trên tiền trong thời hiện đại, phản ánh vai trò đặc biệt của ông trong lịch sử Anh.

6.4. Đồng xu được đo lường khéo léo theo trọng lượng

Chắc hẳn ít ai biết, trọng lượng của mỗi đồng xu đều tỷ lệ thuận với giá trị của nó. Chẳng hạn, hai đồng xu một xu có trọng lượng bằng một đồng xu hai xu, quy tắc này cũng được áp dụng với các đồng xu khác trong đồng bảng Anh. 

Điều này bắt nguồn từ lịch sử của đồng bảng Anh, một loại tiền tệ dựa trên trọng lượng. Đây không chỉ là một sự ghi nhận lịch sử mà còn là một cách thông minh để ngăn chặn việc làm giả tiền xu.

Tài liệu tham khảo: Interesting Facts about British Pound

8. FAQs – Giải đáp nhanh những câu hỏi thú vị về lịch sử đồng Bảng Anh

1. GBP và Sterling khác nhau thế nào?

GBP là mã tiền tệ quốc tế còn Sterling (Pound Sterling) là tên chính thức của đồng tiền. Còn “Pound” là đơn vị; “Quid” là tiếng lóng.

2. Trước khi Bảng Anh ra đời, Anh dùng tiền gì?

Trước thế kỷ 8, Anh dùng nhiều loại xu bạc/vàng không tiêu chuẩn. Đến khoảng năm 790, Vua Offa chuẩn hóa đồng penny bạc – nền móng của Pound Sterling.

3. Bảng Anh giữ vai trò gì trên thị trường quốc tế?

GBP là đồng tiền giao dịch nhiều thứ 4 thế giới và chiếm ~4–5% dự trữ ngoại hối toàn cầu, gắn với sức ảnh hưởng của London – trung tâm tài chính hàng đầu.

4. Vì sao Anh không dùng Euro?

Anh muốn giữ quyền kiểm soát chính sách tiền tệ, khác biệt cấu trúc kinh tế với Eurozone và có truyền thống với Pound. Brexit càng củng cố việc giữ GBP.

5. Cách phân biệt tiền Bảng thật – giả?

• Tiền polymer: kiểm tra cảm giác sờ, in nổi, cửa sổ trong suốt, hologram đổi màu, chi tiết in sắc nét,…
• Tiền xu: kiểm tra hai màu kim loại, hình ẩn khi nghiêng, vi chữ, các cạnh đặc trưng, trọng lượng,…

10. Kết luận

Có thể thấy, đồng Bảng Anh không chỉ đơn thuần là phương tiện thanh toán mà là biểu tượng sống động cho hơn 1200 năm lịch sử của một quốc gia vĩ đại. Hy vọng với bài viết về Lịch sử đồng Bảng Anh, bạn sẽ có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về đồng tiền lâu đời nhất thế giới vẫn đang lưu hành này. 

Đừng quên theo dõi Hệ đồng tiền của DNSE để cập nhật nhiều thông tin thú vị về vũ trụ tiền tệ toàn cầu!